Meble

This entry is only available in Polish. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

W 1876 roku w Nowym Jorku z inicjatywy amerykańskiego bibliotekarza Meliville’a Deweya, znanego z wynalezienia systemu dziesiętnego klasyfikacji książek, założone zostało Library Bureau, pierwsze amerykańskie przedsiębiorstwo specjalizujące się w produkcji mebli i przedmiotów bibliotecznych. Inicjatywa narodziła się w obrębie zawiązanego w tym samym roku stowarzyszenia bibliotekarzy amerykańskich (American Library Association) i była dyktowana potrzebą znalezienia standardowych praktycznych, ekonomicznych i bezpiecznych rozwiązań. Taka potrzeba znana była od dawna, a kwestiom mebli bibliotecznych poświęcano wiele miejsca w dziewiętnastowiecznych traktatach bibliotecznych.

Joachim Lelewel jednym tchem wymieniał bezlik rodzajów szaf bibliotecznych, których głównymi cechami były wygoda i ozdoba (różne kształty, z drzwiczkami otwieranymi lub zsuwanymi drewnianymi, szklanymi, z firankami, z kratami) podkreślając ich nieprzydatność dla księgozbiorów publicznych. Szafy były wśród najważniejszych narzędzi organizacji i ochrony zbiorów, a w bibliotekach publicznych liczyły się inne ich cechy. Lelewel wskazywał na trwałość, ekonomię i ergonomię, które jeżeli tylko dobrze zbilansowane miały zapewnić bezpieczeństwo i przestrzeń na szybko rozrastające się zbiory. I tak, miały być one wykonane z niemalowanego olejowanego drewna (w ten sposób nie przyciągały kurzu i odstraszały robactwo); dla zapewnienia wentylacji miały być odsunięte od ścian; ich głębokość miała zapewnić możliwość ustawienia książek o różnych formatach tylko w jednym rzędzie.

Te podstawowe zasady były głównym wyznacznikiem wynalazków i ulepszeń jakie wprowadzano w szafach bibliotecznych w ciągu XIX stulecia. Ważnymi motorami zmian były gwałtowny rozwój bibliotek publicznych (rozrastające się zbiory, wzrost liczby czytelników); nowe materiały i wynalazki wprowadzane na skalę przemysłową (zwłaszcza żelazo jako materiał konstrukcyjny); instytucjonalizacja bibliotek. Gwałtowne zmiany i rozwój systemów szaf bibliotecznych miał miejsce w drugiej połowie stulecia, kiedy to budowane nowe gmachy biblioteczne lub przebudowywane z rozmachem istniejące stały się ważnym polem eksperymentów i wprowadzania nowych rozwiązań.

Ich wyznacznikiem dla bibliotek na całym świecie stała się przebudowa magazynu i czytelni British Museum, gdzie na dużą skalę zastosowano modułowy system ażurowych regałów z galwanizowanego żelaza z półkami opartymi na przymocowanym do podłogi szkielecie, który po raz pierwszy wprowadzono kilka lat wcześniej w paryskiej Bibliotece Sainte Geneviève: pierwszym dziewiętnastowiecznym nowoczesnym gmachu bibliotecznym we Francji. System z British Museum omawiany był w prasie, encyklopediach, podręcznikach bibliotecznych i adoptowany w następnych latach w wielu nowych gmachach bibliotecznych. Jego zaletą była ogniotrwałość, przewiewność, trwałość i kompatybilność (półki można było umieszczać na różnych wysokościach dopasowując je do rozmiaru ustawianych na nich książek). Jednocześnie zwracano uwagę na jego niedogodności – półki miały ostre brzegi, które łatwo mogły rozerwać oprawy, stąd konieczne stało się ich wyściełanie skórą. Na ziemiach polskich system regałów oparty na wzorze British Museum zastosowano na dużą skalę przy budowie magazynu nowego gmachu Biblioteki  Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (zainaugurowanego w 1894 roku).

Systemy modułowych regałów żelaznych były niezwykle drogie do zastosowania w starych gmachach bibliotecznych lub dawnych budynkach adaptowanych na ten cel. Równolegle do tych nowoczesnych rozwiązań w wielu dziewiętnastowiecznych bibliotekach głównym materiałem regałów pozostawało zatem drewno. Zgodne to było z ekonomią, praktycznością i zdrowym rozsądkiem: ówcześni praktycy i teoretycy podkreślali, że najważniejsza zaleta zastosowanego w British Museum rozwiązana – ogniotrwałość – sprawdzała się tylko w nowoczesnych budynkach, których konstrukcja również spełniała te wymagania. Prowadzona w drugiej połowie stulecia pod kierunkiem Karola Kremera i Feliksa Księżarskiego przebudowa i modernizacja pomieszczeń Biblioteki Jagiellońskiej w Collegium Maius przewidziała ciąg nowych drewnianych szaf bibliotecznych, których projektantem był Księżąrski. W tym wypadku pod uwagę wzięto historyczny charakter gmachu, kładąc duży nacisk na styl i wykończenie. Choć „gotyckie szafy” stały się charakterystycznym rysem odświeżonych wnętrz Biblioteki, to dużo do życzenia pozostawała ich praktyczność. Na ich niewygodę i zbyt duże rozmiary narzekał nawet dyrektor Biblioteki, Karol Estreicher, z którymi konsultowane były wszystkie zastosowane rozwiązania i udogodnienia. Nowoczesne systemy regałów, ponadto, zamawiane były przede wszystkim z myślą o pomieszczeniach magazynowych. W czytelniach meble były nieraz drewniane, niekiedy również z elementami ozdobnymi. Przykładowo do czytelni rękopisów nowego gmachu Biblioteki Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik przeniesiono jesionowe neogotyckie szafy ze starej siedziby przy Krakowskim Przedmieściu.

Zaprojektowanie i budowa systemów regałów dla nowego gmachu dużej biblioteki było dużym i indywidualnym przedsięwzięciem, do którego angażowano lokalnych architektów i przedsiębiorstwa. Każdorazowo przy projektowaniu nowego gmachu, jego rozwiązań i wyposażenia odbywano też podróże i konsultacje. Stefan Szyller zastosowane w Cesarskiej Bibliotece Publicznej rozwiązania miał szanse dobrze poznać podczas podróży do Londynu odbytej w 1885 roku. Kilkadziesiąt lat później projekt nowego i nowoczesnego gmachu Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie również poprzedziły podróże i konsultacje odbyte przez ordynata Edwarda Krasińskiego i Ignacego Baranowskiego, dyrektora księgozbioru do najnowszych gmachów bibliotek we Francji, Niemczech i Austrii. Żelazne modułowe regały z przesuwanymi półkami, które stanęły na sześciu piętrach nowoczesnego magazynu bibliotecznego wzniesionego przy ul. Okólnik wykonane zostały na specjalne zamówienie w warszawskiej fabryce wyrobów żelaznych, konstrukcji i ornamentów „H. Zieleziński”. Było to zlecenie niebagatelne: zgodnie z ówczesnym zwyczajem całkowitą długość półek wyliczono dwa i pół kilometra. Skala tego przedsięwzięcia była jednak nieporównywalna z projektami przebudowy i modernizacji największych światowych bibliotek. Pod koniec wieku różnica w długości półek magazynowych między British Museum i Biblioteką Narodową w Paryżu – dwiema instytucjami, które prowadziły między sobą niepisaną walkę o palmę pierwszeństwa – wyliczana była na sześć kilometrów na korzyść tej pierwszej.

Rycina ukazująca wnętrze czytelni rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik uwzględnia mały przenośny mebel-narzędzie, który wprowadzany był na dużą skalę do bibliotek w drugiej połowie XIX wieku: wózek do przewożenia książek. Regały i szafy na książki były, oczywiście, najważniejszym elementem wyposażenia bibliotek, który odgrywał niebagatelne znaczenie w ich organizacji i ochronie. Istotne były jednak również inne sprzęty i meble, które zostały ulepszone, wymyślone i rozpowszechnione w tym okresie: od systemów numerowania półek i regałów, przez stoły w czytelni, stojaki na czasopisma i gazety po meble na pomieszczenie katalogów kartkowych. Wiele innowacyjnych pomysłów wprowadzonych zostało z myślą nie o największych bibliotekach, lecz o małych czytelniach publicznych i wypożyczalniach, w odpowiedzi na inny charakter ich potrzeb, które wymagały m.in. prostego i ergonomicznego rozmieszczenia pozostających w ciągłym ruchu książek; stworzenia odpowiedniej przestrzeni dla pracowników do ich pakowania i rozpakowywania; opracowania wygodnych i niezawodnych systemów do dokumentowania wypożyczeń. Tego typu meblem-narzędziem był opatentowany w 1877 roku przez brytyjskiego bibliotekarza Alfreda Cotgreave’a wskaźnik biblioteczny do odnotowywania ruchu książek. Był to regał-tablica z licznymi ruchomymi szufladkami o jednym boku pomalowanym na czerwono i jednym na niebiesko. Numer szufladki odpowiadał sygnaturze książki, a każdy wolumin miał swoją szufladkę). Gdy książka była wypożyczona do szufladki wkładano rewers i obracano ją czerwonym bokiem do przodu, zaś gdy była na swoim miejscu – informował o tym niebieski bok. Wynalazek Cotgreave’a – zaadoptowany w niektórych bibliotekach i wypożyczalniach na Wyspach i w Stanach Zjednoczonych – ułatwiał pracę bibliotekarzom, którzy nie musieli za każdym razem przeglądać rejestrów wypożyczeń i sprawdzać czy książka jest na półce.

Bibliografia (wybór)

A. Black, S. Pepper, K. Bagshaw, Books, Buildings and Social Engineering. Early Public Libraries in Britan from Past to the Present, New York 2016

Encyklopedia Wiedzy o Książce, Wrocław 1971

G. Flanzraich, The Library Bureau and Office Technology, “Library & Culture”28(1993)4, 403–429

P. Lechowski, U. Perkowska, Biblioteka Jagiellońska w latach 1868–1918, Kraków 2017

Źródła (wybór)

I. Baranowski, Biblioteka Ordynacyi Krasińskich w Warszawie, Warszawa 1917

J.D. Brown, A Handbook of Library Appiances, London 1892

S. Szyller, Londyn i jego budowle (szkice z podróży), „Przegląd Techniczny” 22(1885)11, 97–101