Winna Góra

– Kamila Kłudkiewicz

Cesarz Napoleon w 1807 r. przekazał majątek biskupów poznańskich w wielkopolskiej Winnej Górze (Winnogórze) generałowi Henrykowi Dąbrowskiemu (1755–1818). Wódz Legionów Polskich osiadł w barokowym pałacu po zakończeniu wojen napoleońskich i w latach 1815-1816 zajął się dekoracją i aranżacją pałacowych wnętrz. Od 1809 r. przywoził do pałacu mapy, książki, grafiki, materiały źródłowe do historii Legionów, broń i pamiątki. Ponieważ pałac w Winnej Górze rozebrano na początku XX wieku, wiedzę o jego wnętrzach czerpiemy jedynie z przekazów pisanych – pamiętników Juliana Ursyna Niemcewicza i córki generała, Bogusławy z Dąbrowskich Mańkowskiej.

Zbiory Jana Dąbrowskiego składały się z trzech głównych trzonów: biblioteki (ponad 1100 woluminów), kolekcji militariów (ponad 500 obiektów) oraz archiwum Legionów Polskich. Księgozbiór zawierał dawne i współczesne dzieła z zakresu wojskowości. Uzupełniał go bogaty zespół map i planów wojskowych. Trzon tego zbioru powstał jeszcze w czasie pobytu Jana Dąbrowskiego w Dreźnie, gdzie przyszły generał kształcił się i wstąpił na służbę wojskową. Kolejne nabytki pochodziły przede wszystkim z włoskiego okresu jego życia, tj. czasu poświęconego na budowanie i działalność Legionów Polskich w Italii. Pierwsze wzmianki z lat 80-tych XVIII wieku dowodzą, że drezdeński księgozbiór młodego Dąbrowskiego wyróżniał się wysoką klasą. Wszystko wskazuje na to, że nosił cechy oświeceniowej biblioteki naukowej i erudycyjnej, tematycznie wąsko ograniczonej do wojskowości. Generał udostępniał ten zasób zaprzyjaźnionym wojskowym. Kolekcja militariów składała się z różnorodnych egzemplarzy polskiego uzbrojenia i strojów bojowych oraz pięciu niedużych armatek. O miejscu przechowywania tych zbiorów nie wiadomo nic pewnego. Ogólne informacje wskazują, że militaria rozlokowane były w obszernych salonach pałacu. Trudno więc ocenić, czy w którymś z nich zostały zaaranżowane w popularne w XIX-wiecznej Europie osobne pomieszczenia – zbrojownie.

Nie wiadomo również, gdzie znajdowały się militaria o charakterze pamiątek, zarówno tych osobistych, jak i uzyskanych przez Dąbrowskiego ze względu na ich wartość historyczną (związek z królami oraz dowódcami Rzeczypospolitej). Należały do nich: buława hetmana Stefana Czarnieckiego (dar Wincentego Krasińskiego); szabla króla Jana III Sobieskiego; chorągiew turecka, zdobyta w bitwie pod Parkanami w 1683 r., ofiarowana przez Sobieskiego Innocentemu XI i przechowywana w Bazylice Santa Casa w Loreto (przejęta przez legionistów); trumienka srebrna z kośćmi króla Stanisława Leszczyńskiego; szabla hetmana Tarnowskiego; siodło z rzędem po hetmanie Karolu Chodkiewiczu.

Natomiast skrupulatnie zbierane dokumenty odnoszące się do działalności walczących u boku armii Napoleona polskich Legionów, odnoszą się do celów, przyświecających Dąbrowskiemu przy aranżacji jego gabinetu w Winnej Górze. Dekoracja tego pomieszczenia to przykład autokreacji własnej legendy i kreacji mitu Legionów Polskich. Znany ze źródeł pisanych wygląd pomieszczenia uzupełniają fragmentarycznie dwa portrety generała (pędzla Jana Gładysza i Jana Maszkowskiego), najprawdopodobniej przedstawiającego Dąbrowskiego właśnie w tej przestrzeni.

Pokój zdobiły freski wyobrażające pomniki poległych we Włoszech legionistów, umiejscowione na tle pasma Apeninów. Uzupełnieniem tego – jak pisała córka generała – „cmentarzyska” były wymalowane girlandy z liści laurowych, godła narodowe i trofea wojskowe, tarcze, pałasze, piki, kule armatnie, które miały otaczać środkową tarczę z Orłem Białym i Pogonią. Na tle tej romantycznej, przepełnionej trofealno-militarnymi akcentami wizji stały duże, wysokie, marmurowe kolumny, a na nich biusty Jana III Sobieskiego, Stefana Czarnieckiego i Napoleona Bonaparte, oraz biurko generała. Obecność innych przedmiotów w gabinecie nie jest potwierdzona źródłowo.

Malowidła w gabinecie w Winnej Górze były wyjątkowym sposobem upamiętnienia poległych towarzyszy broni i dość unikatową, romantyczną wizją poświęcenia życia wojowników dla ojczyzny. Prezentowane na ich tle popiersia Czarnieckiego i Sobieskiego to bohaterowie historyczni, do których odwoływał się Dąbrowski i z którymi porównywali go współcześni. Aranżacja tego wnętrza była więc sugestywnym, emocjonalnym i symbolicznym uzupełnieniem archiwum dokumentów, odnoszących się do historii Legionów i działalności samego Dąbrowskiego. Generał konserwował pamięć o Legionach na dwóch płaszczyznach – dokumentacyjnej i wizualnej.

Dostęp do wnętrza pałacu za życia generała mieli jego dawni adiutanci, legioniści, ziemiaństwo i arystokracja wielkopolska. Trudno ocenić faktyczne oddziaływanie winnogórskiej kreacji Dąbrowskiego. Jej rozpowszechnianie i szersze udostępnianie przerwała nagła śmierć generała w 1818 r. Pamięć o gabinecie i zdobiących go freskach przetrwała zapewne jedno pokolenie i ludzi, którzy osobiście widzieli to pomieszczenie. Kolekcja i aranżacja wnętrz pałacu w Winnej Górze stałą się szerzej znana dopiero w latach 80-tych XIX wieku wraz z publikacją wspomnień córki generała, Bronisławy.

Na mocy testamentu Dąbrowskiego kolekcja militariów, pamiątek, archiwum, związane z Legionami Polskimi oraz biblioteka trafiły do warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Przewieziono je do Warszawy, gdzie stały się podstawą otwartego w 1823 r. muzeum w siedzibie Towarzystwa Przyjaciół Nauk (Pałac Staszica). Znajdowały się na pierwszym piętrze w trzech tzw. salonach Dąbrowskiego do 1830 r. Po powstaniu listopadowym zostały skonfiskowane i wywiezione do Rosji. Wróciły do Polski po 1921 r. na mocy ustaleń traktatu ryskiego. Niemal w całości uległy zniszczeniu podczas II wojny światowej (kilka obiektów zachowało się w Muzeum Wojska Polskiego). Zachowana część archiwaliów znajduje się obecnie w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie (Teki Dąbrowskiego).

Print This Post

Podstawowe źródła i literatura

  • Bogusława z Dąbrowskich Mańkowska, Pamiętniki, Poznań 1880
  • Julian Ursyn Niemcewicz, Podróż do Wielkopolski i Śląska w 1821 roku, Poznań 1873
  • Aleksander Czołowski, Zbrojownia jenerała Jana Henryka Dąbrowskiego, „Dziennik Bydgoski”, 299 (1924), 4; 300 (1924), 2
  • Magdalena Warkoczewska, Siedziba wodza legionów. Funkcje ideowe dekoracji wnętrz pałacu w Winnogórze,  „Studia Muzealne”, 12 (1977), 61–72
  • Jan Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski 1755–1818, Warszawa 1981
  • Jarosław Pych, „Świątynia zwycięstwa”. Kolekcja broni i historycznych pamiątek generała Jana Henryka Dąbrowskiego, „Muzealnictwo”, 45 (2004), 46–59
  • Witold Molik, Jan Henryk Dąbrowski w legendzie historycznej, [w:] Jan Henryk Dąbrowski: bohater narodowy, red. W. Molik. Poznań 2005, 46–61
  • Urszula Paszkiewicz, Utracona biblioteka gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, „Cenne, bezcenne, utracone”, 3/9 (1998), 4